+421 950 333 113info@handymade.plHandymade Days: −10 % na wszystkie gotowe produktyKupuj teraz

Blog

← Wstecz

Czystość mikrobiologiczna kosmetyków: dlaczego kosmetyki się psują i jak temu zapobiec

Czystość mikrobiologiczna kosmetyków: dlaczego kosmetyki się psują i jak temu zapobiec
W tym artykule
  1. Dlaczego dotyczy to każdego, kto pracuje z wodą
  2. Kosmetyku nie chroni tylko konserwant: podejście wielobarierowe
  3. Boostery konserwujące: pomocnicy, którzy potrafią wiele
  4. Chelatory: niepozorna, ale bardzo przydatna bariera
  5. Skąd biorą się mikroorganizmy w kosmetykach
  6. Bakterie, drożdże i pleśnie: skażenia nie musimy widzieć
  7. pH decyduje bardziej, niż mogłoby się wydawać
  8. Jak prawidłowo dodać konserwant
  9. Dozowanie: mniej może nie wystarczyć, więcej może być niedozwolone
  10. Dlaczego ten sam konserwant nie działa tak samo w każdym kremie
  11. Opakowanie jest częścią formulacji
  12. A co z produktami bezwodnymi?
  13. Witamina E nie jest konserwantem
  14. Jak sprawdzić, czy system konserwujący naprawdę działa
  15. Jak zatem projektować system konserwujący
  16. Najczęściej zadawane pytania
  17. Z czym to połączyć z oferty Handymade
  18. Podsumowanie: konserwant to tylko jeden element układanki

Krem, który miesiąc temu pachniał dokładnie tak, jak powinien, dziś pachnie nieco inaczej. Zmienił się jego kolor, konsystencja jest rzadsza, a na brzegu słoiczka pojawiła się plama, której wczoraj tam nie było.

Czy to mikrobiologia? Być może. Ale nie musi.

Oddzielenie się wody od fazy olejowej może wynikać z fizycznej niestabilności emulsji, ściemnienie może mieć związek z utlenianiem lub reakcją chemiczną któregoś ze składników, a zmiana zapachu na przykład z utlenianiem olejów lub kompozycji zapachowej. Widoczny nalot lub plama bardziej przypominają już skażenie mikrobiologiczne, ale bez badania mikrobiologicznego nie da się wiarygodnie ustalić źródła problemu.

Działa to także w drugą stronę: produkt kosmetyczny może wyglądać, pachnieć i sprawiać wrażenie zupełnie normalnego, a mimo to nie spełniać już wymagań mikrobiologicznych.

Właśnie dlatego przy formułowaniu nie wystarczy zajmować się tylko składem, zapachem, konsystencją i stabilnością fizyczną. Bezpieczeństwo mikrobiologiczne jest równorzędną częścią dobrze zaprojektowanej receptury.

Ten artykuł nawiązuje do naszego tematu konserwantów w kosmetykach i idzie o krok dalej. Nie będziemy zajmować się tylko tym, czym produkt konserwować, ale przede wszystkim tym, dlaczego kosmetyki się psują, czego mikroorganizmy potrzebują do wzrostu i dlaczego o bezpieczeństwie i trwałości produktu nigdy nie decyduje tylko jedna substancja konserwująca.

Dlaczego dotyczy to każdego, kto pracuje z wodą

Bakterie, drożdże i pleśnie potrzebują do wzrostu odpowiedniego środowiska, a jednym z podstawowych warunków jest wystarczająca ilość dostępnej wody.

Dlatego ryzyko mikrobiologiczne emulsji, żelu czy toniku zasadniczo różni się od ryzyka czystego oleju czy bezwodnego balsamu.

Kremy, oleje

Jeśli receptura zawiera fazę wodną – na przykład wodę, hydrolat, sok z aloesu, wodny ekstrakt roślinny lub inny surowiec wodny – musimy zająć się jej stabilnością mikrobiologiczną.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy spojrzeć na procent wody w recepturze. Dla mikroorganizmów decydujące jest bowiem nie tylko to, ile wody zawiera produkt, ale ile z niej jest dla nich realnie dostępne.

I tu dochodzimy do jednego z najważniejszych pojęć stabilności mikrobiologicznej kosmetyków.

Woda wodzie nierówna: czym jest aktywność wody aw

Aktywność wody – aw (water activity) opisuje ilość wody, która jest w układzie dostępna dla procesów chemicznych i biologicznych, w tym dla wzrostu mikroorganizmów. Nie jest to to samo co procent wody w recepturze.

Dwa produkty mogą zawierać podobną ilość wody, ale mieć różną aktywność wody, a tym samym różne ryzyko mikrobiologiczne.

Woda

Aktywność wody wyraża się wartością od 0 do 1. Czysta woda ma aw bardzo bliską 1. Im niższa wartość, tym mniej wody mają do dyspozycji mikroorganizmy.

Formalnie aw definiuje się jako stosunek prężności pary wodnej nad produktem do prężności pary wodnej nad czystą wodą w tej samej temperaturze. Dla formulatora ważniejsza jest jednak interpretacja praktyczna: woda może być obecna w recepturze, ale nie cała musi być jednakowo dostępna dla mikroorganizmów.

Co obniża aktywność wody

Niektóre rozpuszczone substancje wiążą wodę i obniżają jej dostępność. Należą do nich na przykład:

  • gliceryna,
  • niektóre glikole i poliole,
  • cukry,
  • sole,
  • niektóre substancje rozpuszczone w wysokim stężeniu.

Dlatego na przykład stężony układ glicerynowy lub bardzo słony może mieć znacznie niższą aw niż klasyczna emulsja zawierająca podobny udział wody.

Tę zasadę bardzo dobrze znamy z przemysłu spożywczego: dżem może zawierać znaczną ilość wody, ale wysokie stężenie cukru obniża jej dostępność. Podobnie działa sól w mocno solonych produktach.

W kosmetyce trzeba jednak zachować ostrożność. Kilka procent gliceryny w kremie nawilżającym nie zrobi z niego produktu stabilnego mikrobiologicznie bez konserwacji. Typowe stężenia humektantów z reguły nie obniżają aw na tyle, by klasyczną emulsję wodną można było uznać za produkt niskiego ryzyka.

Obniżanie aktywności wody jest więc jedną z możliwych barier ochronnych, a nie uniwersalnym zamiennikiem systemu konserwującego.

Różne mikroorganizmy radzą sobie z różną aw

Również mikroorganizmy nie mają jednakowych wymagań. Ogólnie wiele bakterii potrzebuje wyższej aktywności wody, podczas gdy niektóre drożdże i pleśnie potrafią rosnąć także przy niższych wartościach aw.

Dlatego obniżanie aktywności wody może stopniowo ograniczać wzrost poszczególnych grup mikroorganizmów, ale nie istnieje prosta, uniwersalna granica, poniżej której każdy produkt kosmetyczny można automatycznie uznać za bezpieczny.

Jeśli niska aktywność wody ma stanowić część fachowej argumentacji mikrobiologicznej dla produktu, aw należy zmierzyć w gotowym produkcie, a nie tylko oszacować na podstawie receptury. Może to być interesujące zwłaszcza w przypadku produktów takich jak:

  • stężone żele glicerynowe,
  • formulacje o wysokiej zawartości cukru,
  • peelingi solne,
  • pasty,
  • niektóre formulacje niskowodne,
  • specyficzne produkty bezwodne, w których trzeba ocenić ryzyko wprowadzenia wody podczas użytkowania.

Kosmetyku nie chroni tylko konserwant: podejście wielobarierowe

O konserwowaniu kosmetyków myśli się czasem zbyt prosto: w produkcie jest woda → dodajemy konserwant → gotowe.

Profesjonalnie zaprojektowana ochrona mikrobiologiczna jest bardziej złożona. Stosuje się zasadę, którą możemy nazwać podejściem wielobarierowym – hurdle technology.

Zamiast opierać ochronę produktu wyłącznie na jednej substancji konserwującej, tworzymy dla mikroorganizmów kilka przeszkód jednocześnie. Takimi barierami mogą być:

  • odpowiednio dobrany system konserwujący,
  • pH produktu,
  • aktywność wody,
  • boostery konserwujące,
  • chelatory,
  • higieniczna produkcja,
  • niskie początkowe obciążenie mikrobiologiczne surowców,
  • odpowiednie opakowanie,
  • sposób używania produktu,
  • właściwe przechowywanie.

Poszczególne bariery wzajemnie się wspierają. Celem nie jest więc użycie „jak najsilniejszego konserwantu” ani jego jak największej ilości. O wiele rozsądniej jest zaprojektować produkt tak, aby system konserwujący działał w jak najkorzystniejszych warunkach."

Boostery konserwujące: pomocnicy, którzy potrafią wiele

Obok klasycznych substancji konserwujących w nowoczesnych formulacjach często spotykamy preservative boosters – boostery konserwujące.

Są to substancje, których główną deklarowaną funkcją kosmetyczną nie musi być konserwacja, ale które mogą wspierać ochronę przeciwdrobnoustrojową formulacji i zwiększać skuteczność całego systemu konserwującego.

Mogą działać za pomocą różnych mechanizmów. Niektóre z nich:

  • naruszają błony komórkowe mikroorganizmów,
  • obniżają aktywność wody,
  • zwiększają wrażliwość mikroorganizmów na substancje konserwujące,
  • mają własne łagodne działanie przeciwdrobnoustrojowe,
  • poprawiają warunki, w których klasyczny konserwant może działać skuteczniej.

W formulacjach kosmetycznych w tej roli możemy spotkać na przykład następujące substancje:

Ich siła tkwi przede wszystkim w połączeniu z innymi barierami. Na przykład Ethylhexylglycerin często stosuje się razem z Phenoxyethanol. Samodzielnie nie można go traktować po prostu jako zamiennika klasycznego systemu konserwującego o szerokim spektrum, ale w połączeniu może poprawić jego ogólną skuteczność.

Podobnie Glyceryl Caprylate czy Caprylyl Glycol mogą przyczyniać się do ochrony przeciwdrobnoustrojowej, ale ich rzeczywiste działanie zależy od stężenia, pH, typu emulsji i pozostałych składników receptury.

To ważna puenta: obecność boostera nie oznacza automatycznie, że możemy zmniejszyć dawkę klasycznego konserwantu. Jeśli chcemy zoptymalizować system lub obniżyć stężenie którejś z jego części, działanie końcowej kombinacji musimy sprawdzić w gotowym produkcie.

Chelatory: niepozorna, ale bardzo przydatna bariera

Kolejną grupą, która przy konserwowaniu często pozostaje w cieniu, są chelatory. Chelatory wiążą jony metali – na przykład żelaza, miedzi, wapnia czy magnezu – które trafiają do produktu z wody, ekstraktów roślinnych, surowców mineralnych, śladowych zanieczyszczeń w surowcach lub z urządzeń produkcyjnych.

Dla formulatora są interesujące z dwóch powodów. Jony metali mogą katalizować reakcje utleniania – szybsze utlenianie olejów, zmianę koloru, degradację wrażliwych składników aktywnych czy powstawanie niepożądanego zapachu – więc ich związanie poprawia stabilność chemiczną formulacji. Wiele mikroorganizmów jednocześnie potrzebuje jonów metali do działania enzymów i procesów metabolicznych; chelatacja czyni je dla nich niedostępnymi, a w przypadku niektórych bakterii Gram-ujemnych dodatkowo wpływa na stabilność błony zewnętrznej i zwiększa ich wrażliwość na inne substancje przeciwdrobnoustrojowe.

Chelator nie jest więc konserwantem i sam w sobie z reguły nie zapewni ochrony mikrobiologicznej produktu. Jest jednak kolejną barierą, która może uczynić system konserwujący bardziej odpornym.

W formulacjach o bardziej naturalnym profilu warto sięgnąć na przykład po Sodium Phytate, łagodną alternatywą jest glukonian sodu, a technologicznie wydajnym, biodegradowalnym rozwiązaniem – Trilon M Max EcoBalanced. I znów: znaczenie ma nie sama obecność chelatora, ale jego dopasowanie do konkretnej formulacji, użyta ilość i pH. Wyborowi poświęcamy więcej miejsca w osobnym artykule o chelatorach.

Skąd biorą się mikroorganizmy w kosmetykach

Mikroorganizmy nie pojawiają się w produkcie same z siebie. Muszą się do niego dostać. Z praktycznego punktu widzenia rozróżniamy przede wszystkim skażenie pierwotne i wtórne.

Skażenie pierwotne: problem powstaje już podczas produkcji

Jego źródłem mogą być:

  • surowce obciążone mikrobiologicznie,
  • nieodpowiednia woda,
  • niedostatecznie oczyszczone urządzenia,
  • naczynia i akcesoria,
  • środowisko pracy,
  • kurz,
  • personel,
  • nieprawidłowo przechowywane surowce.

Czysta produkcja

W przypadku proszków roślinnych, ekstraktów i niektórych surowców naturalnych naturalne obciążenie mikrobiologiczne może być znacznie wyższe niż w przypadku wysoko oczyszczonych surowców syntetycznych. Również dlatego konserwant nie może zastąpić dobrej praktyki produkcyjnej.

Zadaniem systemu konserwującego nie jest dezynfekcja źle wyprodukowanego produktu. Ma on chronić prawidłowo wyprodukowany kosmetyk podczas jego przechowywania i używania. Im wyższe początkowe obciążenie mikrobiologiczne, tym trudniejsze zadanie ma system konserwujący.

Skażenie wtórne: mikroorganizmy przychodzą z użytkownikiem

Drugi problem powstaje podczas używania produktu. Krem w otwartym słoiczku nabieramy palcami. Peeling do ciała stoi pod prysznicem i używamy go mokrą ręką. Do opakowania może dostać się woda, krople z łazienki lub zanieczyszczenia ze skóry.

Dotykanie kremu palcami

Na zupełnie inne ryzyko narażone jest serum zamknięte w opakowaniu airless, w którym użytkownik praktycznie nie ma kontaktu z zawartością.

Dlatego opakowanie nie jest tylko kwestią designu czy marketingu. Jest częścią mikrobiologicznego projektu produktu. Dozowniki airless, pompki i opakowania z małym otworem dozującym potrafią znacznie ograniczyć skażenie wtórne. Szeroki otwarty słoiczek stanowi wyższe ryzyko.

Bakterie, drożdże i pleśnie: skażenia nie musimy widzieć

Skażenie mikrobiologiczne może powodować:

  • zmianę zapachu,
  • zmianę koloru,
  • zmianę lepkości,
  • rozrzedzenie produktu,
  • zmętnienie,
  • wytwarzanie gazu,
  • wybrzuszenie opakowania,
  • nalot,
  • widoczne kolonie lub pleśń.

Na podstawie tych objawów nie da się jednak wiarygodnie stwierdzić, czy mamy do czynienia z bakteriami, drożdżami czy pleśniami. Co więcej, te same zmiany mogą mieć także przyczynę niemikrobiologiczną.

Rozwarstwienie emulsji może być problemem fizycznym. Ściemnienie może być utlenianiem. Nieprzyjemny zapach może powstać w wyniku degradacji oleju. Dlatego wygląd produktu nie jest testem mikrobiologicznym.

A szczególnie ważne jest to: brak widocznych zmian nie jest dowodem czystości mikrobiologicznej. Produkt może nie spełniać wymagań mikrobiologicznych jeszcze zanim zmieni się jego wygląd lub zapach.

Pleśń w kosmetykach

Jeśli jednak na kosmetyku pojawi się widoczna pleśń, nie wystarczy usunąć zaatakowanej części. Cały produkt należy uznać za skażony i nie używać go dalej.

pH decyduje bardziej, niż mogłoby się wydawać

pH produktu kosmetycznego ustalamy nie tylko ze względu na skórę czy stabilność składników aktywnych. Może ono zasadniczo wpływać także na system konserwujący.

Typowym przykładem są systemy konserwujące oparte na kwasach organicznych, na przykład kwasie benzoesowym lub sorbowym i ich solach. Ich skuteczność przeciwdrobnoustrojowa zależy od tego, jaka część kwasu występuje w formie niezdysocjowanej. Ta proporcja zmienia się w zależności od pH.

Wynik? To samo stężenie substancji konserwującej może przy jednym pH działać bardzo dobrze, a przy wyższym pH znacznie słabiej.

Dlatego nie wystarczy powiedzieć: „Użyłam 1 % konserwantu.” Właściwe pytania brzmią:"

  • Jaki system konserwujący?
  • Jakie substancje czynne zawiera?
  • W jakim stężeniu końcowym?
  • Przy jakim pH?
  • Czy przy tym pH jest skuteczny?
  • Czy jest kompatybilny z pozostałymi składnikami receptury?

pH mierzymy w gotowym produkcie, a podczas opracowywania receptury warto śledzić także jego zmiany w trakcie badań stabilności. Niektóre receptury mogą bowiem z czasem nieznacznie zmieniać pH.

Jak prawidłowo dodać konserwant

Nie istnieje uniwersalna procedura technologiczna dla wszystkich systemów konserwujących. Dokumentacja techniczna producenta danego konserwantu ma zawsze pierwszeństwo.

W praktyce obowiązuje jednak jedna bardzo częsta zasada: wiele nowoczesnych systemów konserwujących dodajemy pod koniec produkcji, po schłodzeniu produktu mniej więcej poniżej 40–45 °C. To dobra ogólna zasada formulacyjna, a nie uniwersalne prawo.

Niektóre substancje konserwujące lub składniki mieszanek konserwujących są wrażliwe na wysoką temperaturę lub długie ogrzewanie, natomiast inne systemy pozwalają na inny sposób wprowadzania lub go wymagają. Zawsze więc sprawdzamy:

  • zalecaną temperaturę dodania,
  • rozpuszczalność konserwantu,
  • fazę, do której należy go wprowadzić,
  • zalecane pH,
  • maksymalną dopuszczalną ekspozycję na temperaturę.

Systemy konserwujące wrażliwe na pH warto dodawać do praktycznie gotowej receptury, której przybliżone końcowe pH znamy. Końcową kontrolę pH wykonujemy jednak dopiero po wprowadzeniu konserwantu i pozostałych składników, ponieważ sam system konserwujący również może zmienić pH receptury.

Dozowanie: mniej może nie wystarczyć, więcej może być niedozwolone

W przypadku konserwantów obowiązuje bardzo ważna zasada: zalecane dozowanie dostawcy i limit prawny to nie to samo.

Dostawca komercyjnego systemu konserwującego może na przykład zalecać dozowanie 0,5–1,0 %. Jest to zalecenie dla konkretnej mieszanki. Prawo europejskie określa jednak maksymalne stężenia poszczególnych substancji konserwujących w gotowym produkcie kosmetycznym.

W UE dozwolone substancje konserwujące i warunki ich stosowania są wymienione w załączniku V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 dotyczącego produktów kosmetycznych. Rozporządzenie stanowi zarazem, że jako substancje konserwujące mogą być stosowane substancje wymienione w tym załączniku i na określonych w nim warunkach.

Na przykład:

  • Phenoxyethanol – maksymalnie 1,0 % w gotowym produkcie,
  • Sorbic Acid i dozwolone sole – maksymalnie 0,6 % w przeliczeniu na kwas,
  • Salicylic Acid i jego dozwolone sole stosowane jako substancja konserwująca – maksymalnie 0,5 % w przeliczeniu na kwas, przy czym obowiązują dodatkowe ograniczenia dotyczące niektórych typów produktów i stosowania u dzieci,
  • Benzoic Acid i Sodium Benzoate – limit zależy od typu produktu: w produktach spłukiwanych (rinse-off) z wyjątkiem produktów do higieny jamy ustnej podano 2,5 % w przeliczeniu na kwas, w produktach do higieny jamy ustnej 1,7 %, a w produktach niespłukiwanych (leave-on) 0,5 %.

Dla parabenów, donorów formaldehydu i innych regulowanych substancji konserwujących również określono konkretne limity i warunki stosowania.

Dla formulatora wynika z tego bardzo praktyczna rzecz. Nie wystarczy wiedzieć: „Ten konserwant dozuje się w ilości 1 %.” Musimy znać także jego skład INCI i zawartość regulowanych substancji konserwujących, aby wiedzieć, jaka ilość poszczególnych substancji ostatecznie znajdzie się w gotowym produkcie."

Maksimum prawne nie jest przy tym zalecaną dawką formulacyjną. To najwyższe dozwolone stężenie w określonych warunkach. I działa to także w drugą stronę: to, że jesteśmy poniżej maksymalnego limitu prawnego, nie oznacza jeszcze, że produkt jest wystarczająco zakonserwowany. Skuteczność musi działać w konkretnej formulacji.

Dlaczego ten sam konserwant nie działa tak samo w każdym kremie

Substancja konserwująca w recepturze nie istnieje w izolacji. Na jej skuteczność mogą wpływać:

  • pH,
  • aktywność wody,
  • rozpuszczalność,
  • ilość fazy olejowej,
  • emulgatory,
  • surfaktanty,
  • solubilizatory,
  • polimery i zagęstniki,
  • elektrolity,
  • białka,
  • ekstrakty roślinne,
  • inne substancje organiczne,
  • opakowanie,
  • początkowe obciążenie mikrobiologiczne.

Bardzo interesujący jest na przykład podział substancji konserwującej między fazę olejową i wodną emulsji. Mikroorganizmy potrzebują do wzrostu dostępnej wody, dlatego interesuje nas, ile skutecznej substancji konserwującej jest rzeczywiście dostępne w fazie wodnej.

Jeśli substancja ma wysokie powinowactwo do fazy olejowej lub silnie wiąże się w micelach tworzonych przez surfaktanty, jej całkowite stężenie w produkcie może być wprawdzie prawidłowe, ale jej efektywna dostępność tam, gdzie jej potrzebujemy, może być niższa.

Również dlatego nie istnieje proste równanie: 1 % konserwantu = bezpieczny krem.

Opakowanie jest częścią formulacji

Airless, pompka, butelka z wąską szyjką i otwarty słoiczek nie stanowią takiego samego ryzyka mikrobiologicznego. W systemie airless użytkownik praktycznie nie ma kontaktu z zawartością produktu. W przypadku słoiczka przy każdym użyciu do produktu może dostać się:

  • mikroflora ze skóry,
  • wilgoć,
  • woda,
  • zanieczyszczenia z otoczenia.

Szczególnie ryzykowne może być używanie produktów w łazience lub pod prysznicem. Wybór opakowania może więc wpływać na to, jak odporny musi być cały system konserwujący. Z mikrobiologicznego punktu widzenia opakowanie projektujemy razem z formulacją, a nie dopiero po jej ukończeniu.

A co z produktami bezwodnymi?

Oleje, sera olejowe, bezwodne balsamy czy wiele maseł do ciała mają z reguły niskie ryzyko mikrobiologiczne, ponieważ nie zapewniają mikroorganizmom wystarczającej ilości dostępnej wody do wzrostu. Nie oznacza to jednak: bez wody = automatycznie bez ryzyka.

Wyobraźmy sobie bezwodny peeling cukrowy lub solny w szerokim słoiczku stojącym pod prysznicem. Producent wprawdzie napełnił go jako produkt bezwodny, ale konsument wielokrotnie sięga do niego mokrymi rękami i wprowadza niewielkie ilości wody. Po kilku użyciach mikrośrodowisko w części produktu może już nie być takie samo jak przy jego produkcji.

Przy ocenie ryzyka bierzemy więc pod uwagę:

  • skład,
  • aktywność wody,
  • opakowanie,
  • sposób aplikacji,
  • prawdopodobieństwo kontaktu z wodą,
  • warunki używania.

Produkt bezwodny w pompce to inna sytuacja niż bezwodny peeling w otwartym słoiczku pod prysznicem.

Witamina E nie jest konserwantem

To jedno z najczęstszych nieporozumień przy domowej produkcji kosmetyków. Tocopherol – witamina E – jest antyoksydantem, a nie przeciwdrobnoustrojowym konserwantem. Jego zadaniem jest przede wszystkim spowalnianie utleniania lipidów.

Może więc pomóc:

  • opóźnić żółknięcie olejów,
  • ograniczyć powstawanie zapachu utleniania,
  • wydłużyć stabilność oksydacyjną fazy olejowej.

Nie zapewnia jednak wystarczającej ochrony produktu zawierającego wodę przed bakteriami, drożdżami i pleśniami. Stabilność oksydacyjna i stabilność mikrobiologiczna to dwie różne rzeczy. Produkt może być doskonale chroniony przed utlenianiem i jednocześnie nie spełniać wymagań mikrobiologicznych – lub odwrotnie.

Jak sprawdzić, czy system konserwujący naprawdę działa

Na podstawie receptury nie stwierdzimy tego z pewnością. Możemy wybrać odpowiedni konserwant, prawidłowo ustawić pH, zastosować chelator, booster i opakowanie airless – wciąż jednak pracujemy na założeniach, dopóki nie sprawdzimy ochrony przeciwdrobnoustrojowej gotowego produktu.

Służy do tego preservation efficacy test, powszechnie nazywany challenge testem. W teście gotowy produkt w kontrolowany sposób zaszczepia się określonymi mikroorganizmami, a następnie przez ustalony czas obserwuje się zmiany ich liczby.

Celem nie jest udowodnienie, że kosmetyk jest sterylny. Kosmetyk nie musi być sterylny. Celem jest sprawdzenie, czy jego przeciwdrobnoustrojowy system ochronny potrafi wystarczająco ograniczyć obciążenie mikrobiologiczne.

Normą referencyjną jest ISO 11930:2019 – Cosmetics — Microbiology — Evaluation of the antimicrobial protection of a cosmetic product. Norma obejmuje preservation efficacy test oraz procedurę oceny ogólnej ochrony przeciwdrobnoustrojowej produktu. Zakłada również, że klasyczny challenge test nie jest przeznaczony dla produktów o niskim ryzyku mikrobiologicznym, których ryzyko na podstawie odpowiedniej oceny określono jako niskie.

W 2026 roku przygotowywane jest trzecie wydanie ISO 11930, ale na razie jest to projekt, a aktualną opublikowaną normą pozostaje ISO 11930:2019.

To istotna różnica. „Zawiera wodę” nie oznacza automatycznie „dodaj 1 % konserwantu”. A „nie zawiera wody” nie oznacza automatycznie „mikrobiologią nie muszę się zajmować”. Zawsze oceniamy konkretny produkt.

Jak zatem projektować system konserwujący

Zamiast pytania: „Ile procent konserwantu mam dodać?” bardziej przydatne jest postępowanie systematyczne."

  • Jakie ryzyko mikrobiologiczne stanowi produkt? Czy zawiera fazę wodną? Jaką może mieć aktywność wody? Czy zawiera dużo ekstraktów roślinnych lub innych surowców bardziej wymagających mikrobiologicznie?
  • Jakie będzie jego końcowe pH? Czy mieści się w zakresie, w którym wybrany system konserwujący działa?
  • Jaki system konserwujący odpowiada recepturze? Czy jest odpowiedni dla produktu leave-on czy rinse-off? Czy jest kompatybilny z emulgatorami, surfaktantami i pozostałymi surowcami?
  • Czy możemy wesprzeć system boosterem konserwującym? Czy odpowiedni składnik wielofunkcyjny może zwiększyć jego odporność lub uzupełnić mechanizm działania?
  • Czy chelator ma sens? Czy produkt zawiera ekstrakty roślinne, składniki mineralne lub surowce, w których mogą występować śladowe ilości metali? Czy chelator pomoże jednocześnie w stabilności chemicznej i mikrobiologicznej?
  • Jakiego opakowania użyjemy? Airless i otwarty słoiczek tworzą zupełnie różne warunki używania.
  • Jak produkt będzie używany? Na suchej skórze? W wannie? Pod prysznicem mokrymi rękami? Czy będzie go używać jedna osoba, czy kilku użytkowników?
  • Jak sprawdzimy, że system naprawdę działa? Teoretycznie prawidłowo zaprojektowana receptura sama w sobie nie jest dowodem bezpieczeństwa mikrobiologicznego.

I właśnie dzięki temu konserwacja przestaje być kwestią jednego surowca.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy krem potrzebuje konserwantu?

Klasyczna emulsja o wysokiej aktywności wody z reguły potrzebuje skutecznego systemu konserwującego. Konkretny sposób ochrony zależy jednak od pH, aktywności wody, składu, opakowania i sposobu używania gotowego produktu.

Czy hydrolat potrzebuje konserwantu?

Hydrolat jest surowcem wodnym i może zostać skażony mikrobiologicznie. Destylacja podczas jego produkcji nie oznacza, że pozostanie on sterylny przez cały okres przydatności. Trzeba znać jego jakość mikrobiologiczną, sposób konserwacji przez dostawcę, a następnie ocenić gotową formulację, w której go stosujemy.

Czy witamina E jest konserwantem?

Nie. Tocopherol jest antyoksydantem. Pomaga chronić składniki lipidowe przed utlenianiem, ale nie zastępuje przeciwdrobnoustrojowego systemu konserwującego.

Czy można użyć mniej konserwantu po dodaniu boostera?

Być może – ale nie automatycznie. Odpowiednie połączenie konserwantu, boostera, chelatora, pH i innych barier może być bardzo skuteczne. Nie oznacza to jednak, że po dodaniu boostera po prostu zmniejszymy ilość konserwantu na przykład o połowę. Końcową ochronę przeciwdrobnoustrojową trzeba sprawdzić w gotowym produkcie.

Czy chelator jest konserwantem?

Nie. Chelator wiąże jony metali i może wspierać zarówno system konserwujący, jak i stabilność chemiczną formulacji. Jest kolejną barierą, a nie pełnowartościowym zamiennikiem konserwantu.

Czy bezwodny peeling potrzebuje konserwantu?

Nie zawsze. Decydujące jest ryzyko mikrobiologiczne produktu i sposób jego używania. Bezwodny peeling w otwartym słoiczku używany mokrymi rękami pod prysznicem stanowi inne ryzyko niż serum olejowe zamknięte w pompce.

Czy wystarczy przestrzegać zalecanego dozowania producenta konserwantu?

Nie. Zalecane dozowanie jest punktem wyjścia. System konserwujący musi być odpowiedni dla danego pH i formulacji, musi spełniać wymogi prawne, a końcowa ochrona przeciwdrobnoustrojowa musi być wystarczająca w gotowym produkcie.

Jak rozpoznać, że kosmetyk się zepsuł?

Zmiana zapachu, koloru lub konsystencji, zmętnienie, wytwarzanie gazu, wybrzuszenie opakowania lub widoczny wzrost mikroorganizmów są powodem, by dalej nie używać produktu. Brak tych objawów nie jest jednak dowodem czystości mikrobiologicznej.

Z czym to połączyć z oferty Handymade

Jeśli produkują Państwo emulsję, żel, tonik, serum lub inny kosmetyk z fazą wodną, konserwantu nie warto wybierać tylko na podstawie tego, czy jest oznaczony jako „naturalny

Warto patrzeć na cały system: pH, skład produktu, aktywność wody, typ emulsji, użyte składniki aktywne, zalecane dozowanie, sposób wprowadzania i opakowanie.

W naszej ofercie konserwantów znajdą Państwo różne systemy odpowiednie dla różnych typów formulacji. W przypadku każdego z nich zalecamy pracę z dokumentacją techniczną producenta oraz przestrzeganie zalecanego stężenia, temperatury wprowadzania i zakresu pH.

Przy projektowaniu bardziej odpornego systemu warto przyjrzeć się także boosterom konserwującym i chelatorom, które mogą wesprzeć odpowiednio dobrany system konserwujący.

Jeśli nie wiedzą Państwo jeszcze, który konserwant jest odpowiedni właśnie dla Państwa receptury, zapraszamy do naszego artykułu o konserwantach, w którym szczegółowiej omawiamy poszczególne typy i ich zastosowanie.

Podsumowanie: konserwant to tylko jeden element układanki

Bezpieczeństwo mikrobiologiczne kosmetyku nie powstaje w chwili, gdy dodajemy do receptury konserwant. Zaczyna się od jakości wody i surowców, obejmuje higienę produkcji i sam projekt formulacji, a kończy się na odpowiednim opakowaniu, sposobie używania i sprawdzeniu gotowego produktu.

pH + aktywność wody + system konserwujący + boostery konserwujące + chelatory + dobra praktyka produkcyjna + odpowiednie opakowanie + weryfikacja skuteczności. To jest podejście wielobarierowe.

Każda bariera działa nieco inaczej i właśnie dzięki ich połączeniu możemy stworzyć odporny produkt, nie polegając na jednej substancji.

Dlatego pytanie: „Który konserwant jest najlepszy?

Źródła informacji:

  1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych, załącznik V — wykaz substancji konserwujących dozwolonych w produktach kosmetycznych (EUR-Lex)
  2. ISO 11930:2019 — Cosmetics — Microbiology — Evaluation of the antimicrobial protection of a cosmetic product
  3. ISO/DIS 11930 — przygotowywane trzecie wydanie normy (w chwili publikacji artykułu jedynie projekt)

Będziemy wysyłać same dobre wiadomości!

Nowe produkty, poradniki, promocje i okazje. Brzmi dobrze?