ZAGĘSTNIKI

Zagęstniki w kosmetyce

Zagęstniki pełnią w kosmetyce kilka ważnych funkcji, które wpływają na stabilność i jakość gotowego produktu. Nie ma jednego uniwersalnego zagęstnika — wybór zależy od charakteru produktu i od właściwości, jakie ma on dzięki zagęstnikowi zyskać. Warto przyjrzeć się bliżej najbardziej znanym i najczęściej stosowanym zagęstnikom w kosmetyce.

Co zagęstniki robią w produkcie

Głównym zadaniem zagęstników w kosmetyce jest zwiększenie lepkości, czyli zagęszczenie produktu. Sprawdza się to zwłaszcza przy tworzeniu lekkich kremów, żeli czy emulsji. Zagęstniki nadają im potrzebną lepkość bez sięgania po stałe masła roślinne, które niepotrzebnie przetłuszczałyby produkt. Pozwalają też przygotować przyjemnie lekkie serum wyłącznie na bazie wody. To właśnie zagęstniki sprawiają, że takie produkty nie są zbyt płynne i dobrze się rozprowadzają.

Kolejną funkcją zagęstników w kosmetyce jest stabilizacja emulsji. W recepturach występują razem z emulgatorami i wspierają trwałość gotowych produktów. Jak wspomniano wyżej, zagęstniki pozwalają ograniczyć ilość tłuszczów stałych (maseł roślinnych), które inaczej byłyby potrzebne do zagęszczenia produktu. Dlatego zagęstniki wykorzystuje się przede wszystkim w kosmetykach do cery tłustej i trądzikowej.

Poza tym zagęstniki pozwalają zmieniać teksturę gotowych produktów. Niektóre z nich znane są z tego, że tworzą bardzo gładkie emulsje bez grudek, przyjemne w dotyku. Umożliwiają też wpływanie na rozprowadzanie produktu czy na rozmieszczenie cząstek peelingujących w wyrobie.

Jak działają zagęstniki

Wszystkie wymienione właściwości zagęstniki zawdzięczają temu, że po kontakcie z wodą lub innymi składnikami na bazie wody zaczynają zwiększać swoją objętość i budować splecione struktury polimerowe na poziomie molekularnym. Naturalne zagęstniki to przede wszystkim różne rodzaje polisacharydów, których rozmaicie połączone jednostki budulcowe pozwalają im pęcznieć.

Zjawisko to jest charakterystyczne dla zagęstników naturalnych, do których zalicza się głównie gumy roślinne. Istnieją również zagęstniki syntetyczne, wykorzystywane jednak przeważnie w produkcji kosmetyków na dużą skalę; mogą one działać na innej zasadzie niż zagęstniki naturalne.

Podział zagęstników według pochodzenia

Obecnie powszechną praktyką jest stosowanie zagęstników w żywności, nie tylko w kosmetyce. Już zwykła żelatyna zaliczana jest do zagęstników spożywczych i jest powszechnie używana w cukiernictwie oraz przetwórstwie mięsa. Zagęstniki na bazie pektyn lub agaru wykorzystuje się na dużą skalę przy produkcji dżemów. Celuloza jest jednym ze składników błonnika i służy również do zagęszczania różnych rodzajów żywności. Ze względu na pochodzenie zagęstniki można podzielić na kilka kategorii:

Zagęstniki otrzymywane w procesie fermentacji. W tym przypadku zagęstniki zostały wytworzone z udziałem mikroorganizmów, dla których charakterystyczna jest produkcja (lub nadprodukcja) określonego rodzaju zagęstnika. Do zagęstników otrzymywanych w procesie fermentacji zalicza się gumę ksantanową, sklerocjum i gellany.

Zagęstniki otrzymywane w procesie ekstrakcji. Dzięki ekstrakcji zagęstniki pozyskuje się z naturalnych surowców roślinnych lub z alg. Z tego powodu zalicza się do nich przede wszystkim agar z alg morskich, a także pektyny czy celulozę ze źródeł roślinnych. Należą tu również karageny i alginiany.

Zagęstniki pozyskiwane bezpośrednio z części roślin. Są to zagęstniki otrzymywane albo z nasion, jak guma guar czy guma karobowa (mączka chleba świętojańskiego), albo z bulw, jak proszek konjac.

Zagęstniki w mieszankach

Tworząc własne receptury kosmetyczne, nie trzeba stosować zagęstników wyłącznie osobno. Do poszczególnych wyrobów można przygotować własne mieszanki zagęstników o pożądanej lepkości i teksturze. Niektóre zagęstniki, jak guma ksantanowa, nadają produktom wysoką lepkość, ale takie emulsje zwykle nie mają najgładszej tekstury. Dlatego jeśli celem są kremy delikatne, przyjemne w wyglądzie i w dotyku, warto sięgnąć po zagęstniki, które taką zaletę oferują, na przykład po proszek konjac.

Z drugiej strony zagęstniki o przyjemnej teksturze nie zawsze zapewniają oczekiwaną lepkość, dlatego można spróbować połączyć dwa, a nawet trzy rodzaje zagęstników, aby uzyskać w kosmetyku pożądany efekt.

Najczęściej stosowane zagęstniki kosmetyczne

Przy wyborze zagęstnika do własnego wyrobu do dyspozycji jest szeroki wybór. Warto zainspirować się kilkoma najczęściej stosowanymi zagęstnikami.

Proszek konjac. Konjac należy do zagęstników roślinnych pozyskiwanych z bulw rośliny Amorphophallus Konjac, występującej w Azji. Poza kosmetyką stosuje się go także w przemyśle spożywczym. Zawiera glukomannany, które w wodzie potrafią zwiększyć swoją objętość nawet 10-krotnie. Zaletą jest to, że tworzy przezroczyste żele bez uczucia lepkości. Konjac jest szczególnie stabilny w kwaśnym pH, dlatego należy do zagęstników przydatnych w produktach z kwasami AHA.

Xanthan gum. Guma ksantanowa pozwala w kosmetyce prosto i szybko stworzyć żel lub zagęścić produkt. Zalicza się dzięki temu do najczęściej stosowanych i najbardziej uniwersalnych zagęstników. Pozyskuje się ją biotechnologicznie, z udziałem bakterii Xanthomonas Campestris. Dzięki korzystnej cenie nadaje się do eksperymentów dla początkujących, a z pewnością należy też do podstawowego wyposażenia osób bardziej doświadczonych w wyrobie kosmetyków domowej roboty.

W recepturach można ją stosować samodzielnie lub razem z innym zagęstnikiem. Najłatwiej dysperguje się ją w glicerynie lub innym glikolu, ewentualnie wmieszuje bezpośrednio do wody przy intensywnym mieszaniu. Dyspergowanie w glicerynie pozwala uniknąć grudek powstających wskutek nierównomiernej hydratacji gumy ksantanowej. Jednocześnie guma ksantanowa należy do bardzo stabilnych zagęstników, skutecznych już w małych dawkach (w szamponach czy żelach pod prysznic zwykle wystarcza 1 %). Jej działanie zagęszczające można wzmocnić dodatkiem 0,5 % chlorku sodu.

Hyaluronic acid. Kwas hialuronowy nie zalicza się do typowych zagęstników, ponieważ w kosmetyce wykorzystywany jest przede wszystkim ze względu na działanie nawilżające i często nakładany jest na twarz jako krem lub serum. Mimo to bardzo skutecznie wiąże wodę, dzięki czemu pomaga zagęścić serum na bazie wody (czyli bez olejów) nawet bez dodatku innego zagęstnika.

Zagęszczające działanie kwasu hialuronowego zależy przede wszystkim od jego masy cząsteczkowej, podawanej zwykle w daltonach. Im więcej daltonów dany kwas ma, tym lepiej zagęszcza. Rodzaje kwasu hialuronowego, które dobrze zagęszczają, bywają oznaczane jako wysokocząsteczkowe. Wadą kwasu hialuronowego jest wyższa cena; z drugiej strony po jego zastosowaniu w serum zwykle nie trzeba już dodawać innych zagęstników.

Guar gum. Podobnie jak proszek konjac, także guma guar należy do zagęstników pozyskiwanych z roślin — konkretnie z nasion rośliny Cyamopsis Tetragonoloba. Zastosowanie gumy guar jest wszechstronne: poza tym, że zalicza się do zagęstników, pomaga stabilizować, a częściowo także tworzyć emulsje. Guma guar wykorzystywana jest również w przemyśle spożywczym, ponieważ bardzo dobrze zagęszcza do konsystencji pasty. Dlatego często spotyka się ją w pastach do zębów. Wadą jest to, że tworzy mniej przezroczyste roztwory i może pozostawiać na skórze uczucie lepkości.

Stosowanie gumy guar w kosmetyce podlega kilku zasadom, którymi różni się ona od innych zagęstników. Roztwory gumy guar są mniej więcej obojętne, a optimum jej hydratacji przypada na pH około 8; docelowe pH kosmetyku można doprowadzić na przykład roztworem kwasu cytrynowego.

Gum arabic. Ta egzotyczna guma roślinna pozyskiwana jest z zastygłej żywicy afrykańskich drzew Acacia, dlatego jej nazwa INCI brzmi Acacia Senegal Gum. Zbudowana jest z polisacharydów i glikoprotein i należy do zagęstników, które nie tylko zwiększają lepkość produktów, lecz są także substancjami aktywnymi. Guma arabska pełni konkretnie funkcję humektantu, a częściowo także emulgatora i stabilizatora.

Carrageenan. Karageny to zagęstniki bardzo cenione w kosmetyce wegańskiej, ale też w żywności. Są bowiem niezwierzęcą alternatywą dla żelatyny. Karagen pozyskuje się z czerwonej algi morskiej Chondrus crispus; poza działaniem zagęszczającym pełni w kosmetyce rolę substancji żelującej, emulgatora i stabilizatora. Pomaga nawilżać skórę, a przede wszystkim włosy, dlatego chętnie stosowany jest w szamponach i odżywkach. W tych produktach jest szeroko wykorzystywany również dlatego, że dobrze współpracuje z innymi substancjami powierzchniowo czynnymi i potrafi tworzyć pieniący się żel. Jest przy tym stabilny w szerokim zakresie pH. Karagen ceniony jest ponadto za zawartość składników mineralnych, takich jak magnez, wapń, cynk i mangan. Rozpuszcza się w gorącej wodzie.